مایکوتوکسین | سموم قارچی عامل بیماری های مختلف و سرطان
مایکوتوکسینها که به آنها سموم قارچی نیز میگویند، ترکیباتی آلی هستند که در انتهای فاز رشدی برخی گونههای قارچ penicillium، Aspergillus spp، fusarium spp در شرایط گرم و مرطوب تولید میشوند. حدود 400 نوع مایکوتوکسین وجود دارد که تنها حدود 20 نوع آنها از لحاظ جهانی برای سلامت انسان و حیوانات تهدیدی برای سلامت انسان و حیوانات محسوب میشوند. به طور حدودی تخمین زده شده که بیشتر از 25 درصد محصولات کشاورزی در سراسر دنیا به مایکوتوکسینها آلوده هستند که به طور عمده شامل غلات، قهوه، کاکائو و ادویهجات و … میشود. اگر شرایط انبارداری و حمل و نقل محصولات کشاورزی نامناسب باشد امکان آلودگی محصولات بعد از برداشت به مایکوتوکسینها وجود دارد.
مایکوتوکسینها از جنس هیدروکربنها هستند. مایکوتوکسینها بدلیل داشتن وزن مولکولی پایین غالبا به عنوان آنتی ژنتیک عمل نمیکنند و باعث تحریک شدن سیستم ایمنی بدن میزبان نمیشوند. میزان تخریب مایکوتوکسینها در دستگاه گوارشی انسان ناچیز است و سم مایکوتوکسینها وارد خون میشود و در بافتها و اندامهای بدن ذخیره میشوند و سلامت انسان را تهدید میکنند. تشخیص مایکوتوکسینها اغلب دور از چشم غیر مسلح است و نمیتوان به راحتی آن را تشخیص داد. در بسیاری از مواقع ممکن است هیچگونه علامت ظاهری یا بویی مشاهده نشود، اما میزان سموم قارچی آن در حد خطرناکی بالاست.
مایکوتوکسین چیست؟
مایکوتوکسینها یا سموم قارچی بر اثر متابولیسم برخی مولکولهای آلی اولیه در برخی از قارچهای کپکی به وجود میآید.قارچها یکی از 6 فرمانرو موجودات یوکاریوت هستند. قارچها از لحاظ ظاهری به سه دسته مخمرها، قارچهای کپکی و قارچهای چتری تقسیم میشوند. قارچها توانایی تولید غذا مانند گیاهان ندارند، به همین دلیل آنها دگرخوار یا مصرف کننده محسوب میشوند. بدلیل آنکه خود مایکوتوکسینها توانایی تولید غذا ندارند در مکانهایی که ماده غذایی وجود داشته باشد، در صورت مساعد بودن شرایط محیطی رشد میکنند و تکثیر میشوند.
کپکها و سموم ناشی از رشد مایکوتوکسینها به یکی از دشمنان سلامت بشر و حیوانات پرورشی که هدف تولید غذا را دارند تبدیل شدهاند. این کپکها و سموم میتوانند عامل بیماریهای کبدی، کلیوی، سرطانها، نارساییهای دستگاه تولید مثل، ایمنی، عصبی و گوارشی شوند.
مایکوتوکسین ها چگونه بوجود میآیند؟
مایکوتوکسینها متابولیسمهای ثانویهی استفاده کردن از مواد مغذی در قارچها هستند که در صورت مساعد بودن شرایط دمایی و رطوبتی، میتوانند در قبل یا پس از برداشت محصول یا در زمان انبارداری رشد کنند. قارچها در زمان رشد یا در ادامه حیات خودشان، مواد مغذی مانند اسیدهای آمینه،پیروات، استات و … را تبدیل به سموم قارچی میکنند و به محیط منتشر میکنند. برای مثال گونههای قارچی آسپرژیلوس تحت تاثیر تنشهای محیطی، حضور آفتها، آب و هوای گرمسیری قبل از برداشت گیاه بر روی حبوبات، غلات و دانهها رشد میکند و سموم آفلاتوکسین را تولید میکنند.
مایکوتوکسین ها در چه شرایطی بیشتر تولید میشوند؟
قارچهای کپکی به طور معمول در حضور رطوبت،گرما و ماده مغذی رشد میکنند. در مزارعی که تولید غلات دارند، تنشهای محیطی، آفتها و هرچیزی که پوسته رویی محافظت کننده خود را نابود کند، موجب افزایش شانس بوجود آمدن قارچهای کپکی میشود. همچنین در مرحله خرمنکوبی و بوجاری کردن غلات و مواد مغذی نیز ممکن است پوسته بیرونی آسیب ببیند و قارچها به مواد غذایی درون آنها افزایش پیدا کنند.
تاثیرات مایکوتوکسین ها بر سلامت انسان و تولیدات دامی
مایکوتوکسینها امروزه به عنوان یک خطر جدی برای سلامت انسانها و دامها شناخته میشوند. غلظت مایکوتوکسینها در غذای انسانها بسیار کمتر از غذاهای دام، طیور و آبزیان است. سموم مایکوتوکسین با تجمع در بافتها، تولیدات دامی و مرغ و شیر و گوشت و تخم مرغ وارد زنجیره غذایی انسان میشود و سلامت جامعه را تهدید میکند. سمموم مایکوتوکسین بسته به مقدار غلظت و نوع مایکوتوکسین اثرات مخرب و حادی مانند سرطانزایی، هپاتوتوکسیک، ایمونوتکسین، نفروتوکسیک، تراتوژنیک، ژنوتوکسیک بر جای میگذارند.
روش های پیشگیری از تولید مایکوتوکسین ها کدامها هستند؟
در مرحله اول میتوانید با نامساعد کردن شرایط تولید مایکوتوکسینها که در بالا گفته شد از تولید بیشتر مایکوتوکسینها جلوگیری کنید. همچنین استفاده از برخی افزودنیهای خوراکی میتواند در پیشگیری از تولید و گسترش یافتن مایکوتوکسینها موثر باشد. طبق مطالعات تجربی مشخص شده است که اسیدهای آلی مانند پروبیونیک و استیک اسید توانسته میزان رشد قارچهای کپکی را کاهش دهد. این مواد در صنعت، اسیدی فایر نامیده میشود با کاهش PH محیط شرایط را برای فعالیت آنزیمهای درون سلول قارجها دشوار میکند و متابولیسم آنها را که نتیجه آن تلید مایکوتوکسینها میباشد مختل میکنند. مواد ضد عفونی کننده با مهارکردن فعالیتهای داخل سلولی و همچنین نابود کردن دیواره با قارچها مقابله میکند. باکتریهای پروبیوتیکی نیز در برابر رشد سموم قارچی موثر هستند و با تولید اسیدلاکتیک شرایط را برای رشد قارچها دشوار میکنند. مطالعات نشان داده که لاکتیک اسید در مهار کردن برخی از مایکوتوکسینها موثر هستند و این باکتریهای مفید با تقویت ساختار ایپیتلیال روده از ورود مایکوتوکسینها به خون و بافتهای بدن جلوگیری میکنند.
راه های مقابله با مایکوتوکسین ها چیست؟
جالب است بدانید که تاکنون روش قطعی برای حذف کامل مایکوتوکسینها یافت نشده است. مقابله با مایکوتوکسینها زمانی بیشتر باید مورد توجه قرار بگیرد که راههای پیشگیری در کنترل دامدار یا مرغدار نبوده و با مقدار قابل توجهی از مایکوتوکسین در خوراک مواجه هستیم. در چنین شرایطی 2 روش وجود دارد که در ادامه آنها را توضیح میدهیم.
روش فیزیکی مقابله با مایکوتوکسین ها
در روش فیزیکی مقابله با مایکوتوکسینها حذف فیزیکی بخشهای کپکی و حرارت دادن به خوراک را شامل میشود. همانطور که قبلا اشاره شد فعالیت قارچها میزان مایکوتوکسینها عموما با شواهد فیزیکی قابل توجهی همراه نیستند؛ به همین دلیل نمیتوان با مشاهده کردن یا بو کردن در مورد آلودگی یک ماده غذایی به مایکوتوکسین نظر قطعی داد. با وجود عدم توانایی تشخیص مایکوتوکسینها میتوان با استفاده از روشهای آزمایشگاهی از خرید بار آلوده به سموم قارچی جلوگیری کرد.
مایکوتوکسینها همچنین در برابر حرارت بسیار مقاوم هستند و بسیاری از آنها حتی پس از حرارت دیدن در دماهای 70 تا 85 درجه از بین نمیروند. به همین دلیل روشهای حرارتی نیز تاثیر چشمگیری بر روی مایکوتوکسینهای موجود در خوراک نخواهند داشت.
روش های شیمیایی برای از بین بردن مایکوتوکسین ها
در روش شیمیایی برای نابودی مایکوتوکسینها از حلالها، میکروبها و مخمرها، جاذبهای معدنی و آلی استفاده میشود. جاذبهای مایکوتوکسین از اجزای اصلی ترکیبات توکسینبایندرها هستند که یکی از اصلیترین سدهای مقابله با مایکوتوکسینها هستند. این مواد با ترکیب شدن با مایکوتوکسینها از وارد شدن آنها به بدن انسان جلوگیری میکنند. ترکیبات رسی( بنتونیت فرآوری شده، سپیولیت و خاک دیاتومه) مانان الیگاساکارید، بتا 1 و 6 و بتا 1و 3 دی گلوکان و اسیدهای آلی از ترکیباتی هستند که از ورود مایکوتوکسینها به خون و اثرگذاری بر بافتهای بدن دام یا پرنده جلوگیری میکنند. هر کدام از مواد جاذب سموم میتوانند یک یا چند نوع از سموم قارچی را جذب کنند. آلومینوسیلیکاتها یا بنتونیتها بیشتر بر روی آفلاتوکسینها موثر هستند و اثر زیادی بر روی سایر مایکوتوکسینها ندارند. استفاده از یک توکسین بایندر چندجزئی که بتواند با در بر داشتن ترکیباتی که در بالا ذکر شدند به اثربخشی بر طیف وسیعی از سموم قارچی باشد مورد نیاز است.
نتیجه گیری
مایکوتوکسینها از عواملی هستند که میتوانند باعث ایجاد انواع بیماریها شوند. در این مقاله به معرفی کامل مایکوتوکسینها و روشهایی که میتوانند آنها را از بین ببرند معرفی شدند.
