انواع مایکوتوکسین | آشنایی با انواع عامل بیماری زا برای انسان و حیوانات

مایکوتوکسین از دو واژه مایکس که در زبان یونانی به معنای قارچ است و در توکسیکوم به معنای سم است، تشکیل شده است. مایکوتوکسین به متابولیت‌هایی که از مواد مغذی حاصل می‌شود در سلول‌های برخی از کپک‌های مواد غذایی گفته می‌شود. این سموم قارچی در بدن انسان و دام ایجاد مسمومیتی می‌کند که منجر به بیماری یا مرگ می‌شود. مایکوتوکسین‌هایی که در مواد غذایی وجود دارد شامل سه جنس آسپرژیلوس، فوزاریوم و پنی سیلیوم است. این کپک‌ها از نظر مولکولی دارای جرم‌های پایین و ساختار حلقوی هستند. سموم قارچی به چهار دسته شدید، مزمن، ایجاد کننده جهش و نقص‌های مادرزادی تقسیم‌بندی می‌شوند.

سموم قارچی شدید

مایکوتوکسین‌هایی که در فرم حاد و شدید هستند به طور معمول به کبد یا کلیه حمله می‌کنند و در مواردی که خیلی شدید باشند می‌تواند منجر به مرگ شود. برای آشنایی با مایکوتوکسین کلیک کنید.

سموم قارچی مزمن

برخی سموم قارچی در ساخت پروتئین‌های بدن تداخل ایجاد می‌کنند. این سموم قارچی باعث بروز حساسیت‌های پوستی یا نکروزها، تضعیف دستگاه ایمنی، ایجاد انواع سرطان‌ها به خصوص در کبد می‌شود. برخی از انواع سمومی که به دستگاه عصبی وارد می‌شوند در میزان خفیف خودشان ایجاد لرز و در مقادیر بالا باعث بوجود آمدن صدمات مغزی یا مرگ می‌شود.

سموم قارچی که باعث بوجود آمدن جهش می‌شود.

برخی سموم قارچی با وارد شدن به بدن موجب بوجود آمدن نقص‌های مادرزادی می‌شوند.  برخی سموم در همانندسازی ژن‌ها اختلال ایجاد می‌کنند که باعث بوجود آمدن سرطان‌های مختلف، کاهش یافتن توان تولید مثل، جنین‌های ناقص الخلقه و یا مرگ جنین می‌شود.

انواع مایکوتوکسین ها کدام ها هستند؟

بیشتر از 300 نوع سموم قارچی شناسایی شده‌اند، اما تنها 6 مورد آنها به مقدار قابل توجهی در منابع غذایی دیده می‌شوند.

آفلاتوکسین ها از انواع مایکوتوکسین‌ها

آفلاتوکسین‌ها از انواع سموم قارچی هستند که اثراتی مانند بوجود آمدن سرطان، جهش‌های ژنتیکی، مرگ جنین یا تولد نوزادی ناقص الخلقه را موجب می‌شوند. همچنین آفلاتوکسین‌ها می‌توانند دستگاه ایمنی بدن را به شدت سرکوب کنند و توسط بعضی سویه‌های آسپیرژیلوس فلاوسیس و بیشتر سویه‌های آسپیرژیلوس پاراسیتیکوس بوجود آیند. بوجود آمدن آفلاتوکسین‌ها صرفا به مرحله نگهداری مواد غذایی محدود نمی‌شود، بلکه شروع ایجاد و انباشته شدن آنها در مواد غذایی حتی به زمان پیش از برداشت محصولات کشاورزی مربوط می‌شود. آسپرژیلوس یکی از قارچ‌های کپکی است که در حالت عادی بر روی گیاهان در حال رشد زندگی می‌کنند، اما تنش‌های محیطی مانند خشکی فرصت رشد و تولید بالای آفلاتوکسین را توسط این قارچ بیشتر می‌کند. آفلاتوکسین‌ها می‌توانند از راه‌های گوارشی و تنفسی وارد بدن شوند و در بافت‌هایی مانند کبد، کلیه، دستگاه گوارش، سیستم ایمنی بدن، ریه و بافت‎‌های عصبی جمع می‌شود و ایجاد اثر می‌کنند. سموم آفلاتوکسین به چهار نوع اصلی ب1، ب2، جی 1، جی 2 تقسیم می‌شوند. سموم آفلاتوکسین نوع ام 1 و ام 2 سموم ثانویه‌ای هستند که در شیر دام‌های مصرف کننده‌ی آفلاتوکسین‌های گروه ب مشاهده می‌شوند. سمیت آفلاتوکسین‌ها به ترتیب روبرو است: B1 ˃ M1 ˃ G1 ˃ B2 ˃ M2 ˃ G2

تریکوتسن ها یکی دیگر از مایکوتوکسین ها

تریکوستن‌ها از گونه‌های فوزاریوم ایجاد می‌شود. بیشتر از 20 ترکیب به صورت طبیعی از فوزاریوم‌ها تولید می‌شود که دارای ساختارهای مشابهی هستند. این سموم شامل انواع T2، نئوسولانیول، دی استیل نیوالنول، دی استوکسی سیرپنال، نیوالنول، دزوکسی نیوالنول و فوزارنون X است. دزواکسی نیوالنول یا دون وومی توکسین در بیماری مسمومیت ذرت‌های کپک زده باعث ایجاد مسمومیت می‌شود و علائم آن شامل عدم مصرف خوراک، توقف وزن‌گیری و اختلالات گوارشی می‌شود که در نهایت منجر به مرگ حیوان خواهد شد. تغذیه حیوانات با خوراکی که حاوی سم T2 است در مقادیر بالا برای جوجه‌های گوشتی باعث بوجود آمدن بیماری ادم حاد حفره شکمی، خونریزی روده بزرگ، بوجود آمدن زخم‌های دهانی، اختلالات عصبی و نهایتا مرگ می‌شود.

زیرالنون از سموم مایکوتوکسین ها

زیرالنون یک ترکیب استروژنی است که با نام توکسین F2 نیز شناخته می‌شود. سم زیرالنون از گونه‌های فوزاریوم ساخته می‌شود. این سم معمولا در اواخر پاییز و زمستان و همچنین یونجه خشک کپک زده مشاهده می‌شود. تولید زیرالنون در شرایط رطوبتی بالا و نوسانات دمایی پائین و متوسط تقویت می‌شود. این سم قارچی در مقادیر بالا ایجاد مسمومیت می‌کند.

اوکراتوکسین ها از دیگر سموم مایکوتوکسین

اوکراتوکسین‌ها توسط گونه آسپرژیلوس اوکراسه اوس و گونه‌های که مرتبط هستند و همچنین پنی سیلیوم و یردی کاتوم و نیز برخی گونه‌های دیگر پنی سیلیوم تولید می‌شود.

سم اصلی این دسته از سموم قارچی اوکراتوکسین A است که مایکوتوکسینی قوی است و باعث بوجود آمدن صدمات بر روی کلیه می‌شود. از اثرات این سموم ناقص الخلقه‌زایی در پرندگان و طیور به خصوص مرغ‌های مادر وجود دارد.

فیومنسین ها از دیگر سموم قارچی

فیومنسین‌ها اکثرا در قارچ‌های فوزاریوم و آلترناریا ایجاد می‌شود و اثرات‌شان را بر روی کبد و کلیه می‌گذارند. این سموم در سیستم عصبی از طریق مهار تولید اسفنگولیپیدها باعث نابودی غلاف میلین می‌شود. مقدار سطح بی خطر فیومنسین‌ها در طیور گوشتی 50 قسمت در میلیون است و در طیور مادر و تخمگذار 15 قسمت در میلیون است.

آلکالوییدهای ارگوت از انواع مایکوتوکسین ها

آلکالوییدهای ارگوت در گونه‌های قارچ کلاویسپس ساخته می‌شود که یک گونه‌ی بیماری‌زای گیاهی محسوب می‌شود. سابقه شناسایی این مایکوتوکسین به قرون وسطی باز می‌گردد که در انسان باعث بوجود آمدن مسمومیت می‌شده است. آرگوسین، ارگومترین، کلاوین ارگوتامین‌ها از انواع سموم آرگوتی است و علائم ابتدایی ابتلا به آن شبیه قانقاریا است.

پاتولین یک سم دیگر از گروه مایکوتوکسین ها

پاتولین نوعی دیگر از سموم است که توسط بعضی از گونه‌های قارچ پنی سیلیوم تولید می‌شود. این سم در محصولات غذایی که پایه آنها سبزیجات و میوه‌ها مانند انگور و گلابی است یافت می‌شود. پاتولین در انواع میوه‌ها به خصوص میوه سیب، کنسانتره سیب، پوره سیب، مربای سیب به ترتیب از بیشتر به کمتر وجود دارد. این سم بدلیل پایدار بودن نسبت به گرما طی فرآیند پاستوریزاسیون آبمیوه از بین نمی‌رود.

طبق استاندارد ایران مقدار حد مجاز پاتولین در آب سیب، 50ppb  برای افراد بالغ است و برای کودکان استاندارد 10ppb  برای حد مجاز پاتولین ارائه شده است. پاتولین باعث بوجود آمدن حالت تهوع، اختلالات گوارشی، گوارشی، زخم و خونریزی و ورم معده را موجب می‌شود. همچنین پاتولین موجب آسیب به کبد و کلیه، سیستم ایمنی بدن و عصبی می‌شود.

فومانایزین از دیگر سموم مایکوتوکسین

فومانایزین توسط برخی از گونه‌های قارچ فوزاریوم تولید می‌شود که در ذرت، شیر، لبنیات، گوشت و فرآورده‌های گوشتی یافت می‌شود. همچنین امکان یافت فومانایزین در ادرار نوزادان وجود دارد، بنابراین احتمال وجود آن در شیر مادر نیز وجود دارد. توکسین فومانایزین اثرات مضر قابل توجهی بر روی سلامتی دام و سایر حیوانات دارد و می‌تواند باعث سرطان مری و نقایص مادرزادی در انسان‌ها شود. طبق استاندارد ایران حداکثر مجاز سم فومانایزین در ذرت و فرآورده‌های آن 1000ppb است و برای غذای کودکان 200ppb گزارش شده است.

نتیجه گیری

مایکوتوکسین ها از سمومی هستند که موجب ایجاد بیماری در انسان و دام‌ها و حیوانات می‌شود. انواع مختلفی از مایکوتوکسین‌ها وجود دارد که در این مقاله تعدادی از آنها که بیشتر مواد غذایی را آلوده می‌کند، معرفی کردیم.